I. Атом құрылысы
01. Атом құрылысының ашылу тарихы:
1803 ж. – Дальтон моделі:
Атом – бөлінбейтін, тығыз кішкентай шар.
1897 ж. – Томсон моделі:
Атом – оң зарядталған шар, ал электрондар ішінде таралған, жүзімді нан сияқты.
1911 ж. – Резерфорд моделі:
Атом көлемінің көп бөлігі бос кеңістік, ал электрондар өте кішкентай, оң зарядталған ядроны айнала қозғалады.
1913 ж. – Бор моделі:
Электрондар атом ядросы маңында еркін емес, белгілі энергетикалық деңгейлерде қозғалады. Электрон бір деңгейден екіншісіне өткенде, энергия жұтып немесе бөледі.
1920-жылдардан бері – Қазіргі (электрон бұлты) моделі:
Электрондар ядроны айнала теріс зарядталған бұлт түзеді, бір сәтте электронның нақты орнын анықтау мүмкін емес.
02. Атом – ядро мен ядродан тыс электрондардан тұрады.
Ядро – оң зарядталған, электрондар – теріс зарядталған.
03. Ядро – протон мен нейтроннан тұрады.
Протон мен нейтрон саны өзара тең, үлкен, не кіші болуы мүмкін.
Мысалы:
¹H: протон > нейтрон
²H: протон = нейтрон
³H: протон < нейтрон
04. Атом массасы негізінен ядрода шоғырланған.
Массаның ядроға шоғырланғанын альфа-бөлшектермен шашырау (алтын фольга) тәжірибесі көрсетті:
α-сәулелер алтын фольгадан өтеді — атом ішінде бос кеңістік бар
аз бөлігі бұрылады — ядро кішкентай, оң зарядты, массасы ауыр
→ Бұл тәжірибе Томсон моделін теріске шығарып, Резерфорд моделін дәлелдеді.
05. Протон мен нейтронның салыстырмалы массасы ≈ 1
Электрон массасы ескерілмейді. Барлық протон мен нейтрон массасының қосындысы – массалық сан (A).
06. Массалық сан (A) = Протон саны (Z) + Нейтрон саны (N)
07. Протон саны = Ядро заряды = Электрон саны (бейтарап атомда)
08. Катион: Протон саны = Электрон саны + Заряд
09. Анион: Протон саны = Электрон саны – Заряд
10. Таңғы жазбада қолданылатын белгілер:
Z – протон саны
A – массалық сан
n – атом саны
m – ион заряды
x – валенттілік
11. Протоны бар бөлшекте нейтрон болмауы мүмкін (мыс: ¹H)
Электроны болмауы да мүмкін (мыс: H⁺)
12. Протон саны бірдей бөлшектер бір элементке жатпауы мүмкін (мыс: F және OH⁻)
13. Электрон саны бірдей бөлшектердің протон саны әртүрлі болуы мүмкін (мыс: Al³⁺, Na⁺, F⁻)
14. Көп электронды атомдарда электрондардың энергиясы бірдей емес.
Энергия аз болса — ядроға жақын қозғалады; энергия көп болса — алысырақ қозғалады. Бұл – электрондардың қабаттасып орналасуы.
15. Электрон ядроға неғұрлым жақын болса, энергиясы соғұрлым төмен.
Керісінше – ядродан алыс болса, энергиясы жоғары.
16. Электрондар алдымен төмен энергиялы қабаттарға, кейін жоғары энергиялы қабаттарға орналасады.
17. Электрон қабаттары:
1–7 қабаттар — K, L, M, N, O, P, Q деп белгіленеді.
18. Әр қабаттағы максимум электрон саны – 2n²:
19. Негізгі топ элементтерінде әр қабаттағы электрон саны 2n² ережесіне сай келуі керек.
20. Электрондардың орналасу ережелері өзара байланысты. Оларды жеке емес, бірге қарастыру қажет.
21. Атом ионға айналғанда, ядро өзгермейді, тек электрон саны өзгереді.
22. Сыртқы қабаттағы электрон саны аз (＜4) – электрон беруге бейім → металл қасиеті.
23. Сыртқы қабаттағы электрон саны көп (＞4) – электрон алуға бейім → бейметалл қасиеті.
24. Элемент – бірдей протон саны бар атомдардың жиынтығы.
25. Нуклид – белгілі протон және нейтрон саны бар атом.
26. Бір элемент бірнеше нуклидке ие болуы мүмкін. Әр нуклид – жеке атом.
27. Түрлі нуклидтер:
Бірдей протон саны: ¹H, ²H
Бірдей нейтрон саны: ¹⁴C, ¹⁶O
Бірдей массалық сан: ¹⁴C, ¹⁴N
28. Егер протон саны бірдей, нейтрон саны әртүрлі болса — олар изотоптар.
29. Изотоптар периодтық жүйеде бір орында тұрады (протон саны бірдей болғанда).
30. Изотоптардың сыртқы электрон қабаты бірдей → химиялық қасиеттері ұқсас, ал физикалық қасиеттері өзгеше.
31. Табиғи изотоптар арасында тұрақты қатынас сақталады.
32. Табиғи элементтердің изотоптық құрамының пайыздық үлесі тұрақты.
33. Радиоактивті ¹⁴C археологияда заттардың жасын анықтауға қолданылады.
34. ²³⁵U – атом бомбасы мен ядролық энергия өндірісінде қолданылады.
35. ²H (дейтерий) және ³H (тритий) – сутегі бомбасын жасауға қолданылады.
36. Радиоактивті изотоптар: сұрыптауда, ісік емдеуде т.б. қолданылады.
37. Мысалы, ¹⁸O – органикалық реакциялардың қай жерде байланысы үзілгенін бақылауға көмектесетін «іздеуші атом».
38. Атомның салыстырмалы атомдық массасы — атом массасының ¹²C изотопының 1/12 бөлігіне қатынасы.
39. Шамамен салыстырмалы атомдық масса ≈ массалық сан
40. Элементтің салыстырмалы атомдық массасы – барлық изотоп массалары × олардың үлесі.
41. Жақын мәнді салыстырмалы масса – массалық сан × үлес салмақ, содан соң қосылады.
**42. Егер ³⁵Cl деген бөлшек берілсе, тек массалық саны белгілі.
Шынайы салыстырмалы атомдық массасын, элементтің орташа салыстырмалы массасын анықтау мүмкін емес.**
43. Ақпаратқа сүйене отырып элементтерді шығару:
① Сыртқы қабат электрон саны 1 → H, Li, Na
② Сыртқы қабат электрон саны 2 → He, Be, Mg
③ Сыртқы қабат электрон саны = келесі қабат → Be, Ar
④ Сыртқы қабат электрон саны келесі қабаттан 2 есе көп → C
⑤ Сыртқы қабат электрон саны келесі қабаттан 3 есе көп → O
⑥ Келесі қабат электрон саны сыртқы қабаттан 2 есе көп → Li, Si
⑦ Ішкі қабаттағы электрон саны сыртқы қабаттан 2 есе көп → Li, P
⑧ Электрон қабат саны = сыртқы электрон саны → H, Be, Al
⑨ Сыртқы электрон саны = қабат саны ×2 → He, C, S
⑩ Сыртқы электрон саны = қабат саны ×3 → O
Қаласаңыз, осы материал бойынша конспект, кесте немесе тест сұрақтарын да әзірлеп бере аламын.
https://www.hxzxs.cn/view-21276-1.html
